HERBAL GARDEN
जीवन्ती
Classification
Synoyms
जीवन्ती
जीवनी
जीवनप्रदा
क्षीरपुष्पा
क्षीरवल्ली
क्षीरसार
Habit
बहुवर्षीय, पर्णपाती, लता (काष्ठलता)
Habitat
भारत में राजस्थान, पंजाब, उत्तर प्रदेश, गुजरात, महाराष्ट्र एवं दक्षिण भारत के शुष्क एवं अर्ध-शुष्क क्षेत्रों में; झाड़ियों, खेत किनारे एवं जंगलों में पाई जाती है।
Morphology
- तना – पतला, हरित, बालयुक्त, दूधिया रसयुक्त
-
पत्तियाँ – सरल, अंडाकार से दीर्घवृत्ताकार, नुकीली, हरी, मखमली
-
फूल – छोटे, पीताभ-हरे, गुच्छों में
-
फल – लंबा, बेलनाकार, जोड़े में, पतला
- बीज – भूरे, चपटी, रेशेदार पंख वाले
Chemical Composition
स्टेरॉल्स (β-sitosterol)
फ्लेवोनोइड्स
ट्राइटरपेनॉइड्स
अमीनो एसिड्स
ग्लूकोसाइड्स
लेप्टाडेनॉल और लेप्टाडेनिन (विशिष्ट सक्रिय घटक)
Guna-Karma
Rasa- मधुर, तिक्त
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- बल्य, वृष्य, स्तन्यवर्धक, रसायन, वायुनाशक, पुष्टिकर
Doshakarma- त्रिदोषशामक (विशेषतः पित्त और वात)
Medicinal uses
क्षय, दुर्बलता, वंध्यत्व में
स्तन्यवर्धन हेतु
वात-पित्त विकारों में
प्रदर, श्वास-कास में
घाव भरने एवं त्वचा रोगों में
रसायन एवं पोषक टॉनिक के रूप में
Useful Part
संपूर्ण लता (विशेषतः पत्तियाँ और तना)
Doses
चूर्ण: 3–6 ग्राम
क्वाथ: 50–100 मि.ली.
अर्क/सार: चिकित्सक निर्देशानुसार
Important Formulation
जीवन्त्यादि घृत
जीवन्ती चूर्ण
लेप्टाडेन कैप्सूल (आधुनिक उपयोग में)
Shloka
जीवन्तीमधुरातिक्ताबल्यापुष्टिविवर्धिनी।
शीतलारक्तपित्तघ्नीस्तन्यदावातपित्तहा॥
भावप्रकाशनिघण्टु - वतादिवर्गः
जीवन्ती क्षीरपुष्पा च बल्या वृष्या रसायनी।
स्तन्यवर्धनकारिण्याः त्रिदोषघ्नी विशेषतः॥
Hindi Name
जीवन्ती
English Name
Leptadenia, Jivanti Plant
Botanical Name
Leptadenia reticulata Wight & Arn.
Family
Asclepiadaceae (Apocynaceae के अंतर्गत)
