HERBAL GARDEN

द्राक्षा

Classification

Synoyms

मधुरिका
मुस्तिका
कषायफल
सौम्या
स्वदुपाक

Habit

बहुवर्षीय लता (Climbing vine)

Habitat

मूलतः पश्चिम एशिया का पौधा, परंतु वर्तमान में भारत के महाराष्ट्र, पंजाब, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, तमिलनाडु आदि राज्यों में बड़े पैमाने पर इसकी खेती की जाती है।

Morphology

  • तना – लता के रूप में, लकड़ीदार
  • पत्ते – बड़े, त्रिकोणीय या हृदयाकार, गहरे हरे रंग के
  • फूल – छोटे, हरे या पीले रंग के, गुच्छेदार
  • फल – गोल या अंडाकार, हरे, लाल या बैंगनी रंग के, रसदार एवं मीठे
  • बीज – छोटे, अंडाकार, कठोर

Chemical Composition

ग्लूकोज
फ्रक्टोज
टार्टरिक अम्ल
साइट्रिक अम्ल
मैलिक अम्ल, रेस्वेराट्रॉ
फ्लेवोनॉइड्स
टैनिन
विटामिन C, K
पोटैशियम

Guna-Karma

Rasa- मधुर, कषायानुरस
Guna- गुरु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- मधुर
Karma- बल्य, तृषानाशक, रक्तवर्धक, पित्तशामक, वृष्य, कृमिघ्न, हृदय्य
Doshakarma- वात-पित्तशामक, कफवर्धक

Medicinal uses

तृषा, दाह एवं पित्त विकार में लाभकारी
कब्ज में रेचक के रूप में
रक्तवर्धक एवं बल्य टॉनिक
हृदय रोगों एवं उच्च रक्तचाप में सहायक
मूत्रवर्धक और मूत्र पथ के रोगों में उपयोगी
क्षय एवं दुर्बलता में पौष्टिक आहार

Useful Part

फल (ताजा एवं सूखा – मुनक्का)

Doses

ताजा फल – आवश्यकता अनुसार
मुनक्का – 5–10 ग्राम
द्राक्षासव – 15–30 मि.ली.

Important Formulation

द्राक्षासव
द्राक्षादि लेह्य
द्राक्षा क्वाथ

Shloka

मधुरा शीतला स्निग्धा पित्तकासज्वरापहा।
बल्या रक्तप्रदा द्राक्षा वृष्या वृष्टिकरी स्मृता॥
"मधुरास्निग्धाबल्याचहृद्यातृष्णापहाशुभा।
द्राक्षारक्तपित्तहरिणीदोषानांशामनीमता॥" — भावप्रकाशनिघण्टु

Hindi Name​

द्राक्षा, अंगूर

English Name

Grapes

Botanical Name

Vitis vinifera Linn.

Family

Vitaceae

Scroll to Top