HERBAL GARDEN

आम्र

Classification

Synoyms

अम्लवेतस
रसाल
सकरम्र
आम्र

Habit

दीर्घायु, विशाल, बहुवर्षीय फलदायक वृक्ष

Habitat

भारतवर्ष में सर्वत्र पाया जाता है। उष्णकटिबंधीय व उपोष्ण कटिबंधीय क्षेत्रों में इसकी अच्छी वृद्धि होती है। यह वृक्ष लगभग 30 मीटर तक ऊँचा हो सकता है।

Morphology

  • तना (Stem): मजबूत, भूरे रंग का
  • पत्तियाँ (Leaves): सरल, दीर्घ वृत्ताकार, गहरे हरे
  • फूल (Flowers): छोटे, पीले-सफेद रंग के, मंजरियों में
  • फल (Fruit): रसयुक्त, पीले /हरे रंग के, स्वाद में मीठे या खट्टे
  • बीज (Seed): सपाट, एकल बीजयुक्त गुठली

Chemical Composition

टैनिन्स
मैंगिफेरिन (Mangiferin – प्रमुख बायो एक्टिव घटक)
फ्लावोनॉयड्स
विटामिन C, A, B1, B6
पेक्टिन
टरपीनॉइड्स
गैलिकएसिड, फेनोलिक यौगिक

Guna-Karma

Rasa- मधुर (Sweet), आम्ल (Sour)
Guna- गुरु (Heavy), स्निग्ध (Unctuous)
Virya- शीत (Cold) – पकाफल, उष्ण (Hot) – कच्चाफल
Vipaka- मधुर (Sweet) – पकाफल, अम्ल – कच्चाफल
Karma-रसायन, बल्य, वृष्य, रक्तपित्तहर, दीपक, पाचन, व्रणरोपण, कफनाशक
Doshakarma- पकाफल – वातपित्तशामक; कच्चाफल – कफवातनाशक, पित्तवृद्धिक

Medicinal uses

अपच, अजीर्ण, अतिसार
आमवात व सूजन
पाचनव अग्निदीपन हेतु
व्रण पर छाल का लेप
रक्तपित्त (नाक से रक्तस्राव आदि)
बालों व त्वचा के रोग
हृदयवर्धक, बल्य, रसायन
दंतरोगों में बीज चूर्ण उपयोगी

Useful Part

फल, बीज (गुठली), छाल, पत्तियाँ, मंजरियाँ

Doses

बीज चूर्ण: 1–3 ग्राम
छाल क्वाथ: 30–50 ml
फल का सेवन: 100–200 ग्राम (पका फल)
पत्तों का काढ़ा: 20–30 ml

Important Formulation

आम्रत्वक क्वाथ
आमबीज चूर्ण
आम्रपत्र स्वरस
आम्रलघु अवलेह (traditional)
आम्र शीतल पेय (पाचन हेतु)

Shloka

रसालो मधुरोवृण्यः स्निग्धःशुक्रोबलप्रदः।
गर्भिणीनांहितः पाकोवृष्यो हृद्योरसायनः॥

Hindi Name​

आम

English Name

Mango

Botanical Name

Mangifera indica L.

Family

Anacardiaceae

Scroll to Top