HERBAL GARDEN
आम्र
Classification
Synoyms
अम्लवेतस
रसाल
सकरम्र
आम्र
Habit
दीर्घायु, विशाल, बहुवर्षीय फलदायक वृक्ष
Habitat
भारतवर्ष में सर्वत्र पाया जाता है। उष्णकटिबंधीय व उपोष्ण कटिबंधीय क्षेत्रों में इसकी अच्छी वृद्धि होती है। यह वृक्ष लगभग 30 मीटर तक ऊँचा हो सकता है।
Morphology
- तना (Stem): मजबूत, भूरे रंग का
-
पत्तियाँ (Leaves): सरल, दीर्घ वृत्ताकार, गहरे हरे
-
फूल (Flowers): छोटे, पीले-सफेद रंग के, मंजरियों में
-
फल (Fruit): रसयुक्त, पीले /हरे रंग के, स्वाद में मीठे या खट्टे
- बीज (Seed): सपाट, एकल बीजयुक्त गुठली
Chemical Composition
टैनिन्स
मैंगिफेरिन (Mangiferin – प्रमुख बायो एक्टिव घटक)
फ्लावोनॉयड्स
विटामिन C, A, B1, B6
पेक्टिन
टरपीनॉइड्स
गैलिकएसिड, फेनोलिक यौगिक
Guna-Karma
Rasa- मधुर (Sweet), आम्ल (Sour)
Guna- गुरु (Heavy), स्निग्ध (Unctuous)
Virya- शीत (Cold) – पकाफल, उष्ण (Hot) – कच्चाफल
Vipaka- मधुर (Sweet) – पकाफल, अम्ल – कच्चाफल
Karma-रसायन, बल्य, वृष्य, रक्तपित्तहर, दीपक, पाचन, व्रणरोपण, कफनाशक
Doshakarma- पकाफल – वातपित्तशामक; कच्चाफल – कफवातनाशक, पित्तवृद्धिक
Medicinal uses
अपच, अजीर्ण, अतिसार
आमवात व सूजन
पाचनव अग्निदीपन हेतु
व्रण पर छाल का लेप
रक्तपित्त (नाक से रक्तस्राव आदि)
बालों व त्वचा के रोग
हृदयवर्धक, बल्य, रसायन
दंतरोगों में बीज चूर्ण उपयोगी
Useful Part
फल, बीज (गुठली), छाल, पत्तियाँ, मंजरियाँ
Doses
बीज चूर्ण: 1–3 ग्राम
छाल क्वाथ: 30–50 ml
फल का सेवन: 100–200 ग्राम (पका फल)
पत्तों का काढ़ा: 20–30 ml
Important Formulation
आम्रत्वक क्वाथ
आमबीज चूर्ण
आम्रपत्र स्वरस
आम्रलघु अवलेह (traditional)
आम्र शीतल पेय (पाचन हेतु)
Shloka
रसालो मधुरोवृण्यः स्निग्धःशुक्रोबलप्रदः।
गर्भिणीनांहितः पाकोवृष्यो हृद्योरसायनः॥
Hindi Name
आम
English Name
Mango
Botanical Name
Mangifera indica L.
Family
Anacardiaceae
