HERBAL GARDEN

शहतूत

Classification

Synoyms

तूतफल
कृष्णतूत
शीतफल

Habit

मध्यम आकार का वृक्ष, पर्णपाती

Habitat

उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में उगने वाला वृक्ष। भारत में उत्तर प्रदेश, पंजाब, महाराष्ट्र, कर्नाटक और राजस्थान में पाया जाता है।

Morphology

  • ऊँचाई: 6–10 मीटर
  • तना: भूरे-भूरे रंग का, खुरदरा
  • पत्ते: हृदयाकार, दाँतेदार किनारे, गहरे हरे
  • फूल: छोटे, हरे या पीले, नर और मादा अलग-अलग
  • फल: छोटा, गोलाकार, गहरा लाल से काला, रसयुक्त और मीठा
  • बीज: छोटे, कठोर, भीतर गूदे में

Chemical Composition

शर्करा (ग्लूकोज़, फ्रक्टोज़)
विटामिन C
विटामिन A
फाइबर
एंथोसाइनिन्स (Anthocyanins)
पॉलीफेनोल्स और टैनिन्स

Guna-Karma

Rasa- मधुर, अम्ल (फल), तिक्त (बीज और पत्ते)
Guna- लघु, स्निग्ध, शीतल
Virya- शीतल
Vipaka- मधुर
Karma- ररक्तवर्धक, मधुमेह नाशक, वातशामक, पाचनशक्ति वर्धक, शीतलता प्रदायक
Doshakarma- पित्तशामक, वातशामक, कफवर्धक (अत्यधिक सेवन पर)

Medicinal uses

फल – बलवर्धक, रक्तवर्धक, शीतल, पाचनशक्ति वर्धक
पत्ते – मधुमेह नियंत्रक, वातशामक
बीज – अतिसार नाशक, कृमिनाशक
छाल – रक्तपित्त व व्रण रोग में उपयोगी
रस – तृष्णा और दाह में लाभकारी

Useful Part

फल
पत्ते
बीज
छाल

Doses

बीज चूर्ण – 1–2 ग्राम
पत्ते का काढ़ा – 20–30 ml
फल – आवश्यकता अनुसार (आहार रूप में)

Important Formulation

शहतूत पत्ता काढ़ा (मधुमेह व वातशामक)
फल रस (बलवर्धक और रक्तवर्धक)

Shloka

शहतूतफलानि मधुराणि रक्तवर्धकानि च।
वातपित्तशामकानि बल्यं पाचनवर्धनम्।।

Hindi Name​

शहतूत, कृष्ण तूत

English Name

Black Mulberry

Botanical Name

Morus nigra L.

Family

Moraceae

Scroll to Top