HERBAL GARDEN

काशनी

Classification

Synoyms

काशनी
नीलपुष्पा
नीलपर्णी
तिक्तलोहितिका

Habit

बहुवर्षीय (perennial) शाकीय पौधा

Habitat

यह एशिया, यूरोप और अफ्रीका के शीतोष्ण एवं उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में पाया जाता है। भारत में पंजाब, हरियाणा, राजस्थान और उत्तर प्रदेश में इसकी खेती होती है।

Morphology

  • ऊँचाई – 30–100 सेमी
  • तना – कठोर, शाखायुक्त, रोमयुक्त
  • पत्तियां – आधार की पत्तियां रोसेट में, लंबी, गहरी खंडित; तने की पत्तियां छोटी, भालाकार
  • फूल – नीले (कभी-कभी गुलाबी या सफेद), एकल या गुच्छों में, जुलाई–सितंबर में खिलते हैं
  • फल – अकीन (achene), छोटा, भूरा
  • बीज – छोटे, लंबे, हल्के भूरे रंग के

Chemical Composition

जड़ – इनुलिन (fructooligosaccharide), सेस्क्विटरपीन लैक्टोन, टैनिन
पत्तियां – विटामिन A, C, पोटैशियम, कैल्शियम
बीज – कड़वे ग्लाइकोसाइड्स, वसा
संपूर्ण पौधे में – कड़वे सिद्धांत (intybins), म्यूसीलेज, फ्लेवोनॉयड्स

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कषाय
Guna- लघु, स्निग्ध
Virya- शीत
Vipaka- कटु
Karma- यकृतवर्धक, रक्तशोधक, पाचक, मूत्रल, दीपनीय, ज्वरघ्न
Doshakarma- पित्त शामक, रक्तशोधक

Medicinal uses

यकृत रोग (हेपेटाइटिस, पीलिया) में
प्लीहा वृद्धि में
रक्तविकारों में
पाचन शक्ति बढ़ाने में
मूत्रवर्धक एवं ज्वरनाशक के रूप में
त्वचा रोगों में

Useful Part

जड़, पत्तियां, बीज, फूल

Doses

चूर्ण – 3–6 ग्राम
क्वाथ – 30–50 मि.ली.
बीज – 2–4 ग्राम

Important Formulation

काशनी चूर्ण, काशनी अर्क, काशनी क्वाथ

Shloka

"काशनी तिक्तका शीतला रक्तपित्तज्वरापहा।
पित्तश्लेष्महरो हृद्यः पाचन्या दीपनी परा॥"

Hindi Name​

काशनी, चिकोरी

English Name

Chicory

Botanical Name

Cichorium intybus L.

Family

Asteraceae (Compositae)

Scroll to Top