HERBAL GARDEN

करञ्ज

Classification

Synoyms

नक्तमाल
करञ्जक
करज
करंज
घृतकरञ्ज
नकतमालक

Habit

मध्यम आकार का, पतझड़ रहित या अर्ध-पतझड़ी वृक्ष

Habitat

यह उष्णकटिबंधीय एवं उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में पाया जाता है; भारत के समुद्र तटीय क्षेत्रों, नदियों के किनारे, और शुष्क से आर्द्र जलवायु में स्वाभाविक रूप से उगता है। श्रीलंका, म्यांमार, थाईलैंड, मलेशिया और ऑस्ट्रेलिया में भी पाया जाता है।

Morphology

  • ऊँचाई – 12–18 मीटर तक
  • तना – सीधा, भूरे से स्लेटी रंग की खुरदरी छाल
  • पत्तियां – संयुक्त, 5–9 पर्णिकाओं वाली, अंडाकार, चमकदार हरी
  • फूल – सफेद से गुलाबी-बैंगनी, गुच्छों में लगते हैं, हल्की सुगंधयुक्त
  • फल – चपटा, बीज युक्त, भूरे रंग का फलीनुमा
  • बीज – कठोर, भूरा, जिनसे गाढ़ा करञ्ज तेल निकाला जाता है

Chemical Composition

Pongamol, Karanjin (flavonoid furanoflavones)
Fats and fatty acids (oleic acid, linoleic acid)
Sterols
Flavonoids
Glycosides
Fixed oils (karanja oil)
Alkaloids

Guna-Karma

Rasa- तिक्त, कटु
Guna- लघु, तीक्ष्ण, रूक्ष
Virya- उष्ण
Vipaka- कटु
Karma- कृमिघ्न, कुष्ठघ्न, त्वकदोषनाशक, दीपनीय, कफवातशामक, शोथहर, रक्तशोधक, व्रणरोपण
Doshakarma- कफ-वात शामक, पित्तवर्धक

Medicinal uses

त्वचा रोग (कुष्ठ, खाज, दाद, सोरायसिस)
कृमिरोग (आंत्रकृमि)
जोड़ों का दर्द, वातरोग
घाव और अल्सर में व्रणरोपण हेतु
रक्तशोधन
बाल झड़ने एवं सिर की त्वचा के रोगों में
तेल का उपयोग कीटनाशक एवं मच्छर भगाने में भी

Useful Part

बीज, तेल, पत्तियां, छाल, फूल

Doses

चूर्ण – 3–6 ग्राम
क्वाथ – 50–100 मि.ली.
करञ्ज तेल – बाह्य प्रयोग या 5–10 बूँद (आंतरिक सेवन चिकित्सकीय देखरेख में)

Important Formulation

करञ्जादि तेल, करञ्ज बीज चूर्ण, करञ्ज पत्तियों का क्वाथ

Shloka

"नक्तमालं तु तिक्तोष्णं कृमिघ्नं कुष्ठनाशनम्।
कफवातविनाशाय तद्भवेत् करञ्जकम्॥"
"करञ्जस्तिक्तको लघ्वीकटुरुष्णः कृमिप्रणुत्।
कुष्ठानिलहरः स्निग्धोज्वरार्शः शोथनाशनः॥" (Bhavaprakasha Nighantu)

Hindi Name​

करञ्ज, करज, करंजा

English Name

Indian Beech Tree / Pongam Oil Tree

Botanical Name

Pongamia pinnata (L.) Pierre

Family

Fabaceae (Leguminosae)

Scroll to Top